नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषिको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर रहेको अवस्थामा कृषि उत्पादन वृद्धि, खाद्य सुरक्षा तथा कृषकको आय वृद्धि गर्न गुणस्तरीय बिउको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। कृषि उत्पादनका विभिन्न उत्पादन सामग्रीमध्ये बिउलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण र आधारभूत तत्व मानिन्छ, किनभने गुणस्तरीय बिउको प्रयोगबाट मात्र १५ देखि २५ प्रतिशतसम्म उत्पादन वृद्धि सम्भव हुन्छ।

नेपालमा विगत केही वर्षदेखि स्वदेशी बिउ उत्पादन, प्रशोधन तथा प्याकेजिङ क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन देखिए पनि अझै पनि धेरै बालीका बिउमा विदेशी आयातमाथि निर्भर रहनुपर्ने अवस्था छ। विशेषगरी तरकारी तथा हाइब्रिड बिउको ठूलो हिस्सा भारत, चीन, जापान, थाइल्याण्ड, कोरिया लगायतका देशबाट आयात हुँदै आएको छ। यसले नेपालको कृषि क्षेत्रमा विदेशी मुद्रा बाहिरिने, बिउ आपूर्तिमा अस्थिरता आउने तथा कृषकहरू विदेशी कम्पनीमाथि निर्भर हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

नेपालको बिउ क्षेत्रको वर्तमान अवस्था

1. स्वदेशी बिउ उत्पादनको अवस्था

नेपालमा धान, गहुँ, मकै, कोदो, फापर, तोरी, मुसुरो, केराउ, सिमी, मुला, धनियाँ, काउली ,रायाे , पालक, चंसुर लगायतका बालीका बिउ उत्पादन भइरहेको छ। सरकारी निकाय, निजी कम्पनी, सहकारी संस्था तथा कृषक समूहहरू यस क्षेत्रमा सक्रिय छन्।

पछिल्लो समय विभिन्न जिल्लाहरूमा बिउ उत्पादनका लागि विशेष कार्यक्रम सञ्चालन भएका छन्। काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, दोलखा, नुवाकोट, मकवानपुर, रुपन्देही, बाँके, दाङ, सुर्खेत रुकुम , राेल्पा , डढेलधुरा तथा डाेटि लगायतका जिल्लाहरू बिउ उत्पादनका प्रमुख क्षेत्रका रूपमा विकास हुँदै गएका छन्।

तरकारी बिउ उत्पादनमा नेपालले दक्षिण एशियामा समेत राम्रो सम्भावना देखाएको छ। विशेषगरी मुला,धनियाँ,सिमी,केराउ,काउली,रायाे ,काक्राे ,प्याज जस्ता बालीका बिउ उत्पादनमा नेपाली कृषकहरू सफल भएका छन्।

तर पनि उच्च उत्पादन दिने हाइब्रिड जातका बिउहरूमा नेपाल अझै विदेशी कम्पनीहरूमा निर्भर छ।

2. बिउ प्रशोधन (Seed Processing) को अवस्था

बिउ उत्पादनपछि त्यसलाई बजारयोग्य बनाउन प्रशोधन आवश्यक हुन्छ। प्रशोधनका क्रममा निम्न कार्य गरिन्छ:

सफाइ (Cleaning)

ग्रेडिङ (Grading)

सुकाउने (Drying)

रोग तथा कीरा नियन्त्रण

गुणस्तर परीक्षण

भण्डारण

नेपालमा केही निजी कम्पनीहरूले आधुनिक प्रशोधन प्लान्ट स्थापना गरेका छन्। तर अधिकांश कृषक समूह तथा साना उद्यमीहरू अझै पनि परम्परागत विधिमा निर्भर छन् जसले बिउ काे गुणस्तरमा ह्रास अाई बिउको अंकुरण क्षमता घट्ने रोग लाग्ने भण्डारण अवधि कम हुने गुणस्तरमा असमानता आउने समस्या देखिन्छ।

3. प्याकेजिङ क्षेत्रको अवस्था

बजारमा नेपाली कम्पनीहरूले आकर्षक तथा आधुनिक प्याकेजिङ प्रयोग गर्न थालेका छन्। प्याकेटमा उत्पादन मिति, ब्याच नम्बर, अंकुरण प्रतिशत, शुद्धता प्रतिशत, प्रयोग विधि उल्लेख गर्ने प्रचलन बढेको छ।

तर अझै पनि धेरै कम्पनीहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्याकेजिङ प्रविधि प्रयोग गर्न सक्षम भएका छैनन्। यसले विदेशी ब्राण्डसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन बनाइरहेको छ।

4. बजार तथा वितरण प्रणाली काे अवस्था 

नेपालमा बिउ वितरण मुख्यतः:

कृषि सहकारी

एग्रोभेट

बिउ कम्पनी

कृषक समूह

कृषि मेलाहरू अझै भन्नु पर्दा सवै भन्दा प्रभावकारि रुपमा बिउ बिजनकाे वितरणमा एग्राेभेटहरुकाे याेगदान महत्वपुर्ण रहदै अाएकाे छ ।तर धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय बिउ समयमै नपुग्ने समस्या अझै विद्यमान छ 

• बिउ क्षेत्रका प्रमुख समस्या तथा चुनौतीहरू

१. स्रोत बिउको अभाव

उच्च गुणस्तरको Breeder Seed र Foundation Seed पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध छैन।

२. अनुसन्धान कमजोर

नयाँ जात विकास र स्थानीय जात सुधारमा लगानी सीमित छ।

३. विदेशी बिउमा निर्भरता

विशेषगरी हाइब्रिड तरकारी बिउको ठूलो हिस्सा आयात हुने गरेको छ।

४. प्रशोधन तथा भण्डारण पूर्वाधारको कमी

आधुनिक Seed Processing Plant तथा Cold Storage पर्याप्त छैनन्।

५. गुणस्तर नियन्त्रण कमजोर

बजारमा कतिपय अवस्थामा कम गुणस्तरका तथा नक्कली बिउ समेत बिक्री हुने समस्या रहेको छ।

६. जलवायु परिवर्तन

अत्यधिक वर्षा, खडेरी, असिना तथा तापक्रम परिवर्तनले बिउ उत्पादनमा असर पुर्‍याइरहेको छ।

७. लगानीको अभाव

निजी क्षेत्रलाई पर्याप्त वित्तीय सहयोग तथा सहुलियत उपलब्ध छैन।

स्वदेशी बिउ उद्योगको आर्थिक महत्व

यदि नेपालले स्वदेशी बिउ उत्पादनलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकेमा:

आयात प्रतिस्थापन हुनेछ।

विदेशी मुद्रा बचत हुनेछ।

कृषकको आय बढ्नेछ।

रोजगारी सिर्जना हुनेछ।

कृषि उत्पादन बढ्नेछ।

निर्यातको सम्भावना बढ्नेछ।

नेपालको हावापानी र जैविक विविधताले तरकारी बिउ उत्पादनका लागि विश्वकै उत्कृष्ट सम्भावना बोकेको मानिन्छ।

राज्यले बिउ बिजन उधाेग काे बिकासकाे लागि गर्नु पर्ने कामहरु

1. अनुसन्धानमा बजेट वृद्धि

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) लगायतका अनुसन्धान संस्थालाई पर्याप्त बजेट उपलब्ध गराउनुपर्छ।

2. आधुनिक प्रशोधन केन्द्र स्थापना

प्रत्येक प्रदेशमा Seed Processing Center, Seed Testing Laboratory, Seed Storage Facility, स्थापना गर्नुपर्छ।

3. निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन

बिउ कम्पनी तथा एग्रो उद्यमलाई सहुलियत ऋण, कर छुट, उपकरणमा अनुदान, निर्यात प्रोत्साहन प्रदान गर्नुपर्छ।

4. गुणस्तर नियन्त्रण कडा बनाउने

बजार अनुगमन नियमित गरी नक्कली बिउ, म्याद गुज्रेका बिउ, कम अंकुरण भएका बिउ बिक्रीमा कडा कारबाही गर्नुपर्छ।

5. रैथाने बिउ संरक्षण

नेपालका स्थानीय जातहरू मार्सी धान, जुम्ली मार्सी, स्थानीय मकै,स्थानीय सिमी, स्थानीय कोदो, मार्फा रायाे भक्तपुरे काक्राे जस्ता बहुमूल्य आनुवंशिक स्रोतको संरक्षण र व्यवसायीकरण गर्नुपर्छ।

6. बिउ निर्यात नीति निर्माण

नेपालले धनियाँ, मुला, सिमी, केराउ, रायोजस्ता बालीका बिउ अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात गर्ने रणनीति बनाउनुपर्छ।

7. कृषक क्षमता विकास

बिउ उत्पादन गर्ने कृषकहरूलाई उत्पादन प्रविधि, रोग व्यवस्थापन, प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्राण्डिङ डिजिटल मार्केटिङसम्बन्धी तालिम प्रदान गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

नेपालमा स्वदेशी बिउ उत्पादन, प्रशोधन तथा प्याकेजिङ क्षेत्र कृषि रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। प्राकृतिक विविधता, अनुकूल हावापानी, अनुभवी कृषक तथा बढ्दो निजी क्षेत्रको सहभागिताले नेपाललाई दक्षिण एशियाकै प्रमुख बिउ उत्पादक राष्ट्र बनाउने सम्भावना रहेको छ। तर यसका लागि राज्यले दीर्घकालीन नीति, अनुसन्धानमा लगानी, आधुनिक पूर्वाधार निर्माण, गुणस्तर नियन्त्रण, निजी क्षेत्रको प्रवर्द्धन तथा निर्यातमुखी रणनीति अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। स्वदेशी बिउमा आत्मनिर्भर नेपाल निर्माण गर्नु खाद्य सुरक्षा, कृषि आधुनिकीकरण तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढीकरणको आधार बन्न सक्छ।

लेखक नेपाल बिउ ब्यवसायि संघ जिल्ला समन्वय समिति काठमाण्डाैका अध्यक्ष  हुन्